13e Vlaams Geestelijke
Gezondheidscongres

Artificiële intelligentie kan op basis van enorme hoeveelheden data bijzonder precieze uitspraken doen over complexe situaties uit het dagelijks leven. In uiteenlopende toepassingsgebieden, zoals het schrijven van teksten, softwareontwikkeling of de analyse van genetisch materiaal, levert dit duidelijke efficiëntiewinst op. Tegelijkertijd ontstaan er ook zorgen over de mogelijk schadelijke impact van deze technologie, bijvoorbeeld op het vlak van privacy, of wanneer chatbots worden ingezet voor desinformatie en manipulatie. 

Maar AI verandert niet alleen processen en toepassingen. Op een abstracter niveau beïnvloedt het ook ons mens- en maatschappijbeeld, waarbij het geloof in kenbaarheid en controleerbaarheid toeneemt. Voor de geestelijke gezondheidszorg roept dit een reeks vragen op. Doet software in combinatie met wearables binnenkort aan diagnosestelling? Gaat de chatbot therapie op maat aanbieden? Of krijgt AI vooral een ondersteunende rol, waardoor het accent juist meer komt te liggen op de kwaliteit van menselijke interacties? 

Dit soort vragen kan alleen beantwoord worden wanneer we expliciet reflecteren op het mens- en maatschappijbeeld dat we als GGZ-actoren centraal willen stellen. Ze vragen geen exact antwoord, maar maken ons vooral alert voor de manier waarop techniciteit en subjectiviteit zich tot elkaar verhouden. 

In mijn visie bestaat de GGZ niet in de eerste plaats uit technische handelingen, maar uit het werken met subjectieve en intersubjectieve processen. Belangrijker dan te zoeken naar aansturing door AI is de vraag welke plaats we in dit digitale tijdperk geven aan de Ander — het domein van het onbekende, zowel in onszelf als in anderen. Wie die vraag serieus neemt, komt vanzelf bij andere bekommernissen terecht. Hoe bewaken we de kwaliteit van menselijke ontmoetingen? Hoe realiseren we normatieve en ethische bescheidenheid in ons handelen? En hoe organiseren we zoekende, reflectieve en zorgvuldige afstemmingsprocessen voor alle betrokkenen? 

Alleen door dit soort vragen als uitgangspunt te nemen, kan de GGZ zich voorbereiden op een toekomst waarin de mens als contextueel ingebedde zoeker centraal blijft staan.

Roger Van De Velde (1925 - 1970) was een begenadigde journalist en schrijver die met scherpe pen schreef over mensen aan de rand van de samenleving. Zijn leven nam een tragische wending toen hij als maagpatiënt verslaafd raakte aan het geneeskundig ‘wondermiddel’ Palfium. Deze verslaving leidde tot internering, opsluiting in Belgische gevangenissen en uiteindelijk tot zijn vroegtijdige dood. Het is hartverscheurend te horen hoe hij tijdens zijn leven marginaliseerde, maar toch zeer accuraat kon blijven schrijven over zijn eigen bitter bestaan. Tijdens deze presentatie gaan de podcastmakers dieper in op het leven van deze getalenteerde kunstenaar, hoe hij tegelijk verlangde naar de roes van het gebruik, en naar een gelukkig, nuchter leven. 

Vertrekkend van talloze citaten uit therapeutische sessies begin ik met een paar theoretische beschouwingen rond psychotrauma vanuit verschillende denkkaders, namelijk de psychoanalyse (Freud, Ferenczi, Winnicott, Bion), de fenomenologie (Maldiney, Tatossian), de neurowetenschappen (Damasio, Schore, van der Kolk), de interpersoonlijke neurobiologie (o.a. Siegel) en de cognitieve wetenschappen (o.a. Georgieff en de “theories of Mind”). Dit brengt ons bij de eerste as van deze lezing, namelijk dat psychotrauma het resultaat is van een proces van vervreemding tussen het subject, zichzelf, de anderen en de wereld. Zoals aangegeven door onder meer Bion en Winnicott en zoals nadien bevestigd door de neurowetenschappen (o.a. Schore, Damasio, Georgieff, Siegel), kan elke vorm van geestelijk lijden immers geconceptualiseerd worden als resultaat van een aanval op de verbindingscapaciteiten van het subject, zowel met de ander als intra-psychisch, met en binnen zichzelf (het vermogen om affecten te metaboliseren en/of te benoemen, om een narratief over zichzelf in relatie tot de ander en de wereld te construeren). Dit brengt ons bij de tweede as van deze lezing. Namelijk dat de huidige malaise binnen onze westerse samenlevingen ertoe leidt dat onze democratieën meer en meer geneigd zijn de Ander op de vlucht te wantrouwen, waardoor het vervreemdingsproces dat begon tijdens de traumatische belevingen riskeert onderhouden te worden, jazelfs versterkt, door de levensomstandigheden in het « gastland ». Wat zijn dan de implicaties voor de therapeutische ont-moeting? Zo bekeken is psychotherapie het proces van reconnectie van het subject met zichzelf, de ander en de wereld. Dit proces nodigt de therapeut uit tot het innemen van een therapeutische positie die ik identificeer als een positie van geëngageerde therapeutische nabijheid. Geïnspireerd door de conceptualisatie van de “Nebenmensch” door Freud, van de “tweede behulpzame Ander” door Ferenczi en de “Good Enough Mother” door Winnicott, ga ik in mijn slotbeschouwing wat dieper in op een aantal karakteristieken van deze therapeutische positie.